Λεξικό τεχνικών δημογραφικών όρων

 

 

    Β. Κοτζαμάνης

    Μ. Βανταλή

 

 

Α Β Γ Δ Ε Ζ Η Θ Ι Κ Λ Μ Ν Ξ Ο Π Ρ Σ Τ Υ Φ Χ Ψ Ω

 

 

Α

 

Αδρά ποσοστά (ή  ποσοστά) γονιμότητας, θνησιμότητας, γαμηλιότητας κ.ο.κ ()

Ο λόγος μεταξύ των ενός είδους γεγονότος κινήσεως του πληθυσμού (θάνατοι, γεννήσεις, γάμοι, έξοδοι, είσοδοι..) μιας χωρικής ενότητας στη διάρκεια ενός έτους (η μιας περιόδου) προς τον μέσο πληθυσμό της ενότητας αυτής στην διάρκεια της ιδίας περιόδου. Όταν στον αριθμητή έχουμε το σύνολο των γεγονότων μιας περιόδου και στον παρονομαστή τον μέσο πληθυσμό, τότε τα υπολογιζόμενα ποσοστά δίδουν την συχνότητα εμφάνισης του γεγονότος σε 1000 κατοίκους της συγκεκριμένης χωρικής ενότητας (βλέπε αδρά ποσοστά γεννητικότητας, θνησιμότητας, γαμηλιότητας κοκ). Όταν  αντιθέτως στον αριθμητή υπάρχουν οι γεννήσεις, θανάτοι, γάμοι κλπ που καταγράφονται στη διάρκεια ενός έτους (ή μιας περιόδου) και προέρχονται από άτομα συγκεκριμένης ηλικίας (ή ομάδας ηλικιών) και στον παρονομαστή τον μέσο πληθυσμό της ίδιας ηλικιακής ομάδας, τότε έχουμε  συντελεστές (ή ποσοστά) καθ’ ηλικία γονιμότητας, θνησιμότητας, γαμηλιότητας κ.ο.κ. Στη περίπτωση αυτή η καθ’ηλικία συντελεστές (ή ποσοστά) δίδουν την συχνότητα εμφάνισης του γεγονότος σε 1000 άτομα της συγκεκριμένης ηλικιακής ομάδας (βλέπε ποσοστά ή συντελεστές γονιμότητας, θνησιμότητας, γαμηλιότητας, πρωτογαμηλιότητας).

 

Αδρό ποσοστό γαμηλιότητας ()

Λόγος των γάμων ενός έτους προς το μέσο πληθυσμό του ίδιου έτους, και γενικότερα, λόγος των γάμων μιας περιόδου στο μέσο πληθυσμό της ίδιας περιόδου. Επομένως αναλογών αριθμός γάμων σε μια χωρική ενότητα στην διάρκεια ενός έτους επί 1.000 κατοίκων της ίδιας χωρικής ενότητας στη διάρκεια του ίδιου έτους.

 

Αδρό ποσοστό γεννητικότητας ()

Λόγος των γεννήσεων ενός έτους προς το μέσο πληθυσμό του ίδιου έτους και γενικότερα, λόγος των γεννήσεων μιας περιόδου στο μέσο πληθυσμό της ίδιας περιόδου. Επομένως αναλογών αριθμός γεννήσεων σε μια χωρική ενότητα στην διάρκεια ενός έτους επί 1.000 κατοίκων της ίδιας χωρικής ενότητας στη διάρκεια του ίδιου έτους.

 

Αδρό ποσοστό διαζυγίων ()

Λόγος των διαζυγίων ενός έτους προς το μέσο πληθυσμό του ίδιου έτους, και γενικότερα, λόγος των διαζυγίων μιας περιόδου στο μέσο πληθυσμό της ίδιας περιόδου. Επομένως αναλογών αριθμός διαζυγίων σε μια χωρική ενότητα στην διάρκεια ενός έτους επί 1.000 κατοίκων της ίδιας χωρικής ενότητας στη διάρκεια του ίδιου έτους.

 

Αδρό ποσοστό θνησιμότητας ()

Λόγος των θανάτων ενός έτους προς το μέσο πληθυσμό  του ίδιου έτους και, γενικότερα, λόγος των θανάτων μιας περιόδου στο μέσο πληθυσμό της ίδιας περιόδου. Επομένως αναλογών αριθμός θανάτων σε μια χωρική ενότητα στην διάρκεια ενός έτους επί 1.000 κατοίκων της ίδιας χωρικής ενότητας στη διάρκεια του ίδιου έτους.

 

Αδρό ποσοστό μεταναστευτικών εισροών ()

Λόγος των εισόδων μεταναστών σε μια χωρική ενότητα στη διάρκεια ενός έτους προς το μέσο πληθυσμό του ίδιου έτους, και γενικότερα, λόγος των εισόδων μιας περιόδου στο μέσο πληθυσμό της ίδιας περιόδου. Επομένως αναλογών αριθμός εισόδων σε μια χωρική ενότητα στην διάρκεια ενός έτους επί 1.000 κατοίκων της ίδιας χωρικής ενότητας στη διάρκεια του ίδιου έτους.

 

Αδρό ποσοστό μεταναστευτικών εκροών ()

Λόγος των εξόδων μεταναστών από μια χωρική ενότητα στη διάρκεια ενός έτους προς το μέσο πληθυσμό του ίδιου έτους, και γενικότερα, λόγος των εξόδων μιας περιόδου στο μέσο πληθυσμό της ίδιας περιόδου. Επομένως αναλογών αριθμός εξόδων σε μια χωρική ενότητα στην διάρκεια ενός έτους επί 1.000 κατοίκων της ίδιας χωρικής ενότητας στη διάρκεια του ίδιου έτους.

 

Ακαθάριστο ποσοστό αναπαραγωγής

α) Ο αριθμός των κοριτσιών που αναμένεται να φέρει στο κόσμο μια γυναίκα, δεδομένης γενεάς, που δεν υπόκειται στον «κίνδυνο» του θανάτου. Εάν γνωρίζουμε την τελική ένταση της γονιμότητα της γενεάς αυτής (συμβολιζόμενη διεθνώς ως Df) (τον αριθμό δηλαδή των παιδιών που έχει φέρει στον κόσμο η γενεά αυτή), και τον πολλαπλασιάσουμε με την πιθανότητα γέννησης θήλεος τέκνου (0,488) έχουμε το αδρό ποσοστό αναπαραγωγής (R) που εκφράζει την προοπτική πλήρους ή μη αντικατάστασης της συγκεκριμένης γενεάς απουσία θνησιμότητας. Επομένως όταν R>=1 , η αντικατάσταση της γενεάς - απουσία θνησιμότητας - έχει επιτευχθεί.

β) O αριθμός των κοριτσιών που αναμένεται να φέρει στον κόσμο μια γυναίκα «πλασματικής» γενεάς που αναμένεται να ακολουθήσει το πρότυπο αναπαραγωγής ενός έτους (επομένως R= Συνθετικός Δείκτης Γονιμότητας * 0,488).

 

Αναλογία ανδρών επί 100 γυναικών

Αναλογία, σε ένα πληθυσμό, του συνόλου των ανδρών στο σύνολο των γυναικών, επομένως αντιστοιχών αριθμός ανδρών επί 100 γυναικών.

 

Αναλογία γεννηθέντων ανδρών επί 100 γεννηθέντων γυναικών

Λόγος των γεννήσεων ανδρών επί των γεννήσεων των γυναικών που συντελούνται κατά τη διάρκεια μιας περιόδου, επομένως αντιστοιχών αριθμός γεννηθέντων αγοριών επί 100 γεννηθέντων κοριτσιών. Η αναλογία αυτή, συνηθέστερα κοντά στο 1,05, παρουσιάζει μικρές μεταβολές στη διάρκεια του χρόνου.

 

Αναπαραγωγή των γενεών

Οι γενεές «αναπαράγονται» όταν φέρουν στον κόσμο ως το τέλος της αναπαραγωγικής τους ζωής έναν αριθμό παιδιών που θα τις αντικαθιστά πλήρως. Με τις επικρατούσες συνθήκες θνησιμότητας στις ανεπτυγμένες χώρες εκτιμάται πως για να αναπαραχθούν οι γενεές πρέπει στο τέλος της αναπαραγωγικής τους ηλικίας (στα 50 τους έτη) να έχουν δώσει ζωή σε 2,1 παιδιά τουλάχιστον κατά μέσο όρο.

 

Β

 

Βρεφική θνησιμότητα

Θνησιμότητα των νεογεννηθέντων παιδιών μέχρι τη συμπλήρωση του πρώτου έτους της ζωής τους. Ο συντελεστής ή ποσοστό βρεφικής θνησιμότητας δίνει επομένως τη σχέση του αριθμού των θανάτων βρεφών ως προς τον αριθμό των γεννήσεων και εκφράζεται συνήθως σε 1.000 γεννήσεις. Ο συντελεστής βρεφικής θνησιμότητας διαφέρει επομένως της πιθανότητας θανάτου ανάμεσα στη γέννηση και στα πρώτα γενέθλια πιθανότητα που δίνεται από τον αντίστοιχο πίνακα.

 

Γ

 

Γαμηλιότητα

Ο όρος παραπέμπει συνήθως στη συχνότητα των γάμων σε έναν πληθυσμό, δηλαδή στο αδρό ποσοστό της γαμηλιότητας.

 

Γάμος

Σύμφωνα με την ΕΣΥΕ είναι η αναγνωριζόμενη από το δίκαιο ένωση ανδρός και γυναικός. Το έγκυρο του γάμου στην Ελλάδα εξασφαλίζεται, για μεν το θρησκευτικό γάμο, με ιερολόγηση αυτού, σύμφωνα με τους κανόνες του δόγματος ή θρησκεύματος των ερχομένων σε γάμο, για δε τον πολιτικό γάμο με την τήρηση των διατάξεων Ν.1250/1982 «Για την καθιέρωση του πολιτικού γάμου στην Ελλάδα».

 

Γενεά

Το σύνολο των  ατόμων που γεννήθηκαν στη διάρκεια μιας δεδομένης χρονικής περιόδου, συνήθως ενός ημερολογιακού έτους.

 

Γενικό (ή ολικό) ποσοστό (ή συντελεστής) γονιμότητας

Ποσοστό γονιμότητας υπολογιζόμενο στο σύνολο της περιόδου αναπαραγωγής της γυναίκας, συνήθως ανάμεσα στα 15 και 50 έτη. Επομένως ο συντελεστής γενικής γονιμότητας δίνει τον αριθμό των γεννήσεων που αντιστοιχούν σε 1000 γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας 15-49 ετών.

Λόγος των γεννήσεων ενός έτους στο μέσο γυναικείο πληθυσμό  αναπαραγωγικής ηλικίας κατά τη διάρκεια του ίδιου έτους και, γενικότερα αναλογία των γεννήσεων μιας περιόδου στον αντίστοιχο μέσο πληθυσμό των γυναικών σε αναπαραγωγική ηλικία (15-50 ετών). Ο δείκτης αυτός μας δίδει μια πρώτη αδρή εικόνα του επιπέδου γονιμότητας, στο βαθμό που κατά τον υπολογισμό του, στον παρονομαστή δεν λαμβάνεται ο συνολικός πληθυσμός ανεξαρτήτως φύλου (όπως στον αδρό δείκτη γεννητικότητας), αλλά ούτε και συνολικός γυναικείος πληθυσμός (είναι απαλλαγμένος από το τμήμα εκείνο του γυναικείου πληθυσμού που δεν υπόκειται στον «κίνδυνο» της αναπαραγωγής).

 

Γέννηση ζώντος

Κατά την ΕΣΥΕ, η πλήρης έξοδος από το σώμα της μητέρας προϊόντος σύλληψης, άσχετα με τη διάρκεια της κυήσεως, το οποίο μετά τον πλήρη αποχωρισμό αναπνέει ή εμφανίζει άλλα σημεία ζωής, όπως π.χ. παλμούς της καρδιάς, σπασμούς του ομφάλιου λώρου ή πλήρη και αβίαστη κίνηση των μυών, άσχετα από το γεγονός αν αποκόπηκε ή όχι ο ομφάλιος λώρος ή αν απέμεινε ή όχι προσκολλημένος ο πλακούντας. Κάθε βρέφος που γεννήθηκε ζων, καταγράφεται ως γέννηση, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η περίοδος κυοφορίας και άσχετα αν αυτό ζει ή όχι κατά το χρόνο της καταγραφής. Αν πεθάνει οποιοδήποτε χρόνο μετά τη γέννηση, καταγράφεται και υπολογίζεται και ως θάνατος.

 

Γέννηση νεκρού

Κατά την ΕΣΥΕ, η γέννηση νεογνού, το οποίο δεν ανέπνευσε κατά την έξοδο από την κοιλιά της μητέρας του, ούτε έδειξε άλλα σημεία ζωής, όπως ο καρδιακός κτύπος ή η έκδηλη κίνηση των ελεγχόμενων μυών, διότι επήλθε ο θάνατος του εμβρύου, μετά από κύηση είκοσι οκτώ πλήρων εβδομάδων και άνω, πριν από την πλήρη έξοδο και τον αποχωρισμό του από την μητέρα.

 

Γεννητικότητα

Ο όρος παραπέμπει συνήθως στη συχνότητα των γεννήσεων σε έναν πληθυσμό, δηλαδή στο αδρό ποσοστό της γεννητικότητας.

 

Γήρανση πληθυσμού (δημογραφική γήρανση)

Τροποποίηση της ηλικιακής δομής του πληθυσμού που οδηγεί σε αύξηση της αναλογίας της μεγάλης ηλικίας ατόμων στον συνολικό πληθυσμό.

 

Γονιμότητα

Ο όρος έχει διπλή έννοια: τη βιολογική και τη δημογραφική. Στην πρώτη περίπτωση η γονιμότητα δηλώνει την αναπαραγωγική ικανότητα. Στην δεύτερη την αναπαραγωγική δραστηριότητα του γυναικείου πληθυσμού σε αναπαραγωγική ηλικία (15-49 ετών).

 

Δ

 

Δείκτης αντικατάστασης

Λόγος (πηλίκο) των ατόμων ηλικίας 10-14 ετών προς τον πληθυσμό ατόμων ηλικίας 60-64 ετών. Επομένως αναλογών αριθμός νέων 10-14 ως προς έναν ηλικιωμένο ηλικίας 60-64 ετών. Δύναται επίσης να υπολογιστεί και ως λόγος (πηλίκο) των ατόμων ηλικίας 15-19 ετών προς τον πληθυσμό ατόμων ηλικίας 60-64 ετών. Επομένως αναλογών αριθμός νέων 15-19 ως προς έναν ηλικιωμένο ηλικίας 60-64 ετών.

 

Δείκτης γήρανσης

Λόγος των ατόμων 65+ ετών προς τον πληθυσμό των παιδιών ηλικίας 0-14 ετών. Επομένως αναλογών αριθμός ηλικιωμένων ατόμων επί 100 παιδιών.

 

Δείκτης εξάρτησης

Λόγος (πηλίκο) των ατόμων ηλικίας 0-14 ετών και 65+ ετών προς τον πληθυσμό ατόμων ηλικίας 15-64 ετών. Επομένως αναλογών αριθμός εξαρτημένων μελών (παιδιών και ηλικιωμένων) επί 100 ατόμων σε παραγωγική ηλικία.

 

Δημογραφία

Μελέτη των ανθρωπίνων πληθυσμών σε σχέση με την ανανέωση τους μέσω των γεννήσεων, των θανάτων, και της μεταναστευτικής κίνησης.

Η Δημογραφία ασχολείται περιγράφοντας και αναλύοντας:

-          την κατάσταση των πληθυσμών, δηλ. το μέγεθος τους και την σύνθεση τους με βάση διάφορα κριτήρια (ηλικία, οικογενειακή κατάσταση, οικογενειακή κατάσταση, επίπεδο εκπαίδευσης, γεωγραφική κατανομή…).

-          Τα διαφορά φαινόμενα που επιδρούν άμεσα σ’ αυτή τη σύνθεση και στην εξέλιξη των πληθυσμών (γεννητικότητα, γαμηλιότητα, μετανάστευση, θνησιμότητα…).

-          τις αμφίδρομες σχέσεις που υπάρχουν αφ’ ενός μεν μεταξύ της κατάστασης των πληθυσμών (ως και της εξέλιξης τους) αφ’ ετέρου δε των δημογραφικών φαινομένων στα οποία οφείλονται αυτές.

 

Δημογραφικές προβολές

Προσδιορισμός της μελλοντικής εξέλιξης και μεγέθους ενός πληθυσμού δηλαδή της μελλοντικής κατανομής του κατά φύλο και ηλικία. Οι προβολές αυτές γίνονται συνήθως στη βάση υποθέσεων για την εξέλιξη των βασικών συνιστωσών που επηρεάζουν την εξέλιξη ενός πληθυσμού (γονιμότητα, θνησιμότητα, μετανάστευση).

 

Δημογραφική ανάλυση

Στατιστική ανάλυση προσαρμοσμένη στη μελέτη των ανθρώπινων πληθυσμών. Η δημογραφική ανάλυση απαιτεί βασικές μαθηματικές γνώσεις, χρησιμοποιεί αδρά δεδομένα προερχόμενα από απογραφές πληθυσμών, ληξιαρχικές πράξεις και περιστασιακά καταγραφές ή ειδικές έρευνες. Μετασχηματίζει τα δεδομένα αυτά -μεταξύ των άλλων-, δημιουργώντας πίνακες (πίνακες θνησιμότητας, γαμηλιότητας, γονιμότητας, ...) ή κατ’ ελάχιστο δημιουργώντας τμήματα των πινάκων αυτών που αναδεικνύουν ποσοτικά δεδομένα τα οποία αποτυπώνουν τον τρόπο ανανέωσης των πληθυσμών. Μια θεμελιώδης διάκριση κυριαρχεί σε όλες τις εργασίες δημογραφικής ανάλυσης: αυτή ανάμεσα στη διαχρονική (ή διαγενεακή) και στιγμιαία (ή εγκάρσια) ανάλυση.

Η δημογραφική ανάλυση είναι ένα βασικό στάδιο για κάθε δημογραφική έρευνα. Όταν γίνει σωστά παρέχει συχνά χρήσιμες ενδείξεις για την ερμηνεία των φαινομένων και για τις ιδιαιτερότητες της δομής ενός πληθυσμού. Ταυτόχρονα επιτρέπει την ανάδειξη κάποιων αιτιατών σχέσεων ή στη χειρότερη των περιπτώσεων, μας οδηγεί να αποκλείσουμε κάποιες από τις σχέσεις αυτές οι οποίες εύκολα και με βάση την κοινή λογική θα μπορούσαν  να θεωρηθούν ως αιτιατές. Αντιθέτως, μια εσφαλμένη δημογραφική ανάλυση, όσο πρωτότυπη και αν είναι δεν μπορεί παρά να οδηγήσει σε λανθασμένα συμπεράσματα.

 

Δημογραφική μετάβαση

Η δημογραφική μετάβαση αποτέλεσε ένα γενικό αναλυτικό εργαλείο για την περιγραφή των μετασχηματισμών των δημογραφικών συμπεριφορών στη Δ. Ευρώπη τον 19ο αιώνα, στο σύνολο του πλανήτη μας εν συνεχεία. Ουσιαστικά διακρίνει τρεις (ή πέντε) διαδοχικές φάσεις της γονιμότητας και της θνησιμότητας, οι οποίες προσδιορίζονται από εξωγενείς παράγοντες (αστικοποίηση, εκβιομηχάνιση, αλλαγή του ρόλου της γυναίκας κα). Το «μοντέλο» περιγράφει σε αδρές γραμμές το προοδευτικό πέρασμα από ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα γεννητικότητας και θνησιμότητας σε επίπεδα ιδιαίτερα χαμηλά, και, παράλληλα επιχειρεί να ερμηνεύσει τις προαναφερθείσες αλλαγές.

Η Δημογραφική μετάβαση παρέμεινε κυρίαρχη θεωρητική τάση μέχρι τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες. Οφείλουμε εδώ να επισημάνουμε ότι, με το κλείσιμο της μικρής παρένθεσης που διήρκησε επί μια εικοσαετία (baby-boom), από το 1965 και μετά εμφανίζεται ταυτόχρονα και ανεξάρτητα από το επίπεδο/ρυθμούς ανάπτυξης, στο σύνολο των ανεπτυγμένων περιοχών του πλανήτη μας,  η δραστική μείωση της γονιμότητας  και η σταθεροποίησή της για μια τουλάχιστον εικοσαπενταετία κάτω από το επίπεδο ανανέωσης των γενεών.  Οι δημογραφικές αυτές εξελίξεις οριοθετούν για πολλούς μια νέα μη προβλεπόμενη φάση ή άλλως μια «Δεύτερη Δημογραφική Μετάβαση» στο βαθμό που καμία χώρα δεν κατόρθωσε να ανακάμψει το δείκτη γονιμότητας σε επίπεδα που να επιτρέπουν την πλήρη αναπαραγωγή των γενεών της. Ως καθοριστικοί για την εξέλιξη αυτή αναφέρονται οι παράγοντες της γυναικείας απασχόλησης, η οικονομική αβεβαιότητα και η διαρθρωτική ανεργία, η μεταβολή στις αντιλήψεις ως προς τους ρόλους των δύο φύλων, η αύξηση της ζήτησης στα σύγχρονα μέσα αντισύλληψης και η περισσότερο αποτελεσματική χρήση τους κ.α.

Αντιθέτως, μερικοί δημογράφοι εστιάζουν αλλού την προσοχή τους και επιχειρούν μια διαφορετική ερμηνεία: κατ’αυτούς, η δημογραφική μετάβαση αφού κάνει τον παραδοσιακό της κύκλο και οδηγηθούμε σε σταθεροποίηση των ρυθμών αύξησης του πληθυσμού  (ή ακόμη και σε κοντινά της ανανέωσης των γενεών επίπεδα), «προκαλεί» μια νέα φάση ή μπαίνει σε ένα νέο (μετά τη μετάβαση) κύκλο όπου υπερισχύουν οι μακροχρόνιες διακυμάνσεις. Οι τελευταίες προσδιορίζονται κυρίως από το κόστος που συνεπάγεται η γέννηση/ανατροφή των παιδιών και που προκύπτει βασικά από: i) την άμεση επίδραση (κόστος διατροφής, ρουχισμού, εκπαίδευσης κα) και ii) την έμμεση επίδραση -ή κόστος ευκαιρίας-, δηλαδή στο εισόδημα που «χάνεται» όταν ένα άτομο (συνήθως η μητέρα) «υποχρεούται» να μη συμμετέχει για κάποιο διάστημα στην αγορά εργασίας). Με τον τρόπο αυτόν επιχειρείται μια αμφισβητήσιμη ορθολογική ερμηνεία της αναπαραγωγικής συμπεριφοράς στα ανεπτυγμένες περιοχές του πλανήτη μας, και, κατ’ επέκταση,  η «πρόβλεψη» των επερχόμενων αλλαγών στο ίδιο πεδίο σε περιοχές οι οποίες χαρακτηρίζονται από σχετική «υστέρηση» στη διαδικασία της δημογραφικής μετάβασης. 

 

Δημογραφική πολιτική

Μια πολιτική δύναται να χαρακτηρισθεί ως δημογραφική, όταν έχει ως στόχο να κατευθύνει ή να αλλάξει την κίνηση/ αναπαραγωγή  του πληθυσμού ενός συνόλου χωρικά οροθετημένου και εξηρτημένου στον τομέα αυτό από μια οντότητα δυνάμενη να λαμβάνει αποφάσεις, οι οποίες είναι άμεσα εκτελεστές. Δεν συνίσταται βασικά ούτε στην συνάθροιση μέτρων που έχουν ορατές μεν αλλά μη επιδιωκόμενες ή ακόμη μη αναμενόμενες επιπτώσεις στα δημογραφικά φαινόμενα, ούτε στην συνάθροιση προγραμμάτων, που έχουν ως άμεσο στόχο να επιδράσουν σε μια από τις δημογραφικές συνιστώσες, μη λαμβάνοντας υπ΄ όψιν τις λοιπές και χωρίς ο επί μέρους αυτός στόχος να εγγράφεται στα πλαίσια μιας ευρύτερης προοπτικής «ελέγχου» της κίνησης του πληθυσμού και προσανατολισμού της προς μια κατεύθυνση.

Ασφαλώς η «κίνηση» του πληθυσμού, δεν αποτελεί τον τελικό στόχο της κοινωνίας στην επίτευξη του οποίου θα πρέπει να συγκλίνουν οι λοιποί τομεακοί στόχοι. Αντιθέτως, αποτελεί μια από τις μεταβλητές που δυνάμεθα να επηρεάσουμε για να υλοποιήσουμε τους συλλογικούς τιθέμενους βασικούς στόχους, ή ακόμη ένα μέσο για την υλοποίησή τους. Κατ΄ επέκταση οι επιδιώξεις και στον τομέα αυτό, προσδιορίζονται από τους γενικότερους οικονομικούς, κοινωνικούς και πολιτικούς στόχους της κοινωνίας μας και από τα συλλογικά της οράματα για το άμεσο και απώτερο μέλλον. Επομένως μια δημογραφική πολιτική οφείλει να είναι αναπόσπαστο τμήμα μιας γενικότερης «πολιτικής»: οι στόχοι της συγκεκριμενοποιούνται και προσδιορίζονται λαμβάνοντας υπ΄ όψιν τους γενικότερους στόχους της κοινωνίας, ενώ τα επάγωγα μέτρα-δράσεις οφείλουν να είναι συμβατά με τα ανωτέρω πλαίσια και τους βασικούς στόχους τους οποίους θέτει, ενώ παράλληλα, η αποτελεσματικότητά τους θα πρέπει να αξιολογηθεί πάλι σε αναφορά με αυτούς. Με βάση τα προαναφερθέντα, η επέμβαση στον τομέα του πληθυσμού (που αποτελεί τον ένα πόλο της σχέσης κοινωνία - πληθυσμός) προκύπτει από την ανάγκη, οι εξελίξεις του να συμβαδίζουν αρμονικά με τις εξελίξεις (επιθυμητές - επιδιωκόμενες) της κοινωνίας μας.

 

Διαγενεακή (διαχρονική) ανάλυση

Ανάλυση της πορείας μιας γενεάς/κοορτής ή μιας ομάδας γενεών/κοορτών στην διάρκεια του χρόνου. Στην περίπτωση αυτή «παρακολουθούμε» βήμα-βήμα την πορεία της γενέας/κοορτής (ή της ομάδας γενεών/κοορτών),  δηλ. τις δημογραφικές της συμπεριφορές. Στην περίπτωση της γονιμότητας π.χ. παρακολουθούμε την αναπαραγωγική πορεία μιας γενεάς από το σημείο εκκίνησης (από τη στιγμή δηλαδή που δύναται να αναπαραχθεί βιολογικά – συνήθως από τα 15 της έτη-) μέχρι το τέλος της αναπαραγωγικής της ζωής (συνήθως μέχρι την ηλικία των 50 ετών).

 

Διάγραμμα του Lexis

Γραφική παράσταση που μας επιτρέπει να εντάξουμε τα δημογραφικά γεγονότα και τον πληθυσμό σε συνάρτηση με την μεταβλητή «χρόνος».

Στο διάγραμμα Lexis ο άξονας x αντιστοιχεί σε ημερολογιακά έτη, ενώ ο άξονας y σε διάρκειες  (ηλικία ή διάρκεια από την έλευση/πάροδο ενός γεγονότος) που μετρούνται στην ίδια χρονική μονάδα (συνήθως ένα έτος). Τα δημογραφικά γεγονότα που θα μπορούσαν να παρασταθούν με διαγράμματα Lexis δίνονται στον ακόλουθο πίνακα.

 

Δημογραφικές μονάδες

Αρχικό δημογραφικό γεγονός

Χρονική διάρκεια από το αρχικό δημογραφικό  γεγονός

Άτομο

Γέννηση

Ηλικία

Άτομο

Μετανάστευση

Χρονική διάρκεια (έτη) από την μετακίνησή του

Γυναίκα/ανδρας

Γάμος

Χρονική διάρκεια γάμου (έτη)

Γυναίκα

Γέννηση του

κ+1 παιδιού

Χρονική διάρκεια από τη γέννηση του κ παιδιού

Άνδρας

Διαζύγιο

Χρονική διάρκεια από την τέλεση του γάμου

 

 

 

 

Αναλυτικά σε ένα διάγραμμα Lexis τα σημειούμενα εμβαδά που αντιστοιχούν σε μονάδες με ετήσια ημερολογιακά έτη και ετήσια κλιμάκια ηλικιών (βλέπε Σχ. 2.3), περιέχουν τα ακόλουθα δεδομένα/ πληθυσμούς.

 

Πλάγιες διατομές (a): άτομα που γεννήθηκαν σε διαδοχικά ημερολογιακά έτη (άτομα διαδοχικών γενεών) και επιβιώνουν σε διαφορετικές ηλικίες.

Κατακόρυφες διατομές (b): γεγονότα που συμβαίνουν κατά τη διάρκεια ενός έτους και αφορούν άτομα που έχουν επιβιώσει στην αρχή του συγκεκριμένου ημερολογιακού έτους έχοντας διαφορετικές ηλικίες.

Οριζόντιες διατομές (c): γεγονότα που αφορούν άτομα που έχουν την ίδια ηλικία σε διαφορετικά ημερολογιακά έτη. Προφανώς τα άτομα αυτά ανήκουν σε διάφορες γενεές.

Πλάγια παραλληλόγραμμα (d): γεγονότα που αφορούν τα άτομα μιας γενεάς και συμβαίνουν στην διάρκεια ενός ημερολογιακού έτους.

Τετράγωνα (e): γεγονότα ατόμων που συμβαίνουν σε ένα ημερολογιακό έτος και προέρχονται από άτομα δύο διαδοχικών γενεών

Πλάγια παραλληλόγραμμα (f): γεγονότα ατόμων μιας γενεάς που συμβαίνουν κατά τη διάρκεια δύο συνεχόμενων ημερολογιακών ετών.

Ορθογώνια τρίγωνα (g): γεγονότα ατόμων ηλικίας x στη διάρκεια ενός ημερολογιακού έτους, ταξινομημένα αναλόγως της ηλικίας  των ατόμων αυτών και του έτους γέννησής τους

 

Διαζύγιο

Διάλυση ενός γάμου που κατοχυρώνεται με βάση τις διαδικασίες που προβλέπονται από την τρέχουσα νομοθεσία ή ακόμη και την παράδοση.

 

Διασπαρμένος πληθυσμός

Σύμφωνα με την ΕΣΥΕ, ο πληθυσμός που απογράφηκε σε διασπαρμένες κατοικίες ενός οικισμού, δηλαδή που απείχαν μεταξύ τους πάνω από 200 μέτρα.

 

Διπλή ταξινόμηση των δημογραφικών γεγονότων

Ταξινόμηση των θανάτων, γεννήσεων, γάμων (συνόλου, πρώτων)  που κατεγράφησαν στην διάρκεια ενός έτους αναλόγως της ηλικίας και την γενεά στην οποία ανήκουν.

 

Ε

 

Ειδικός κατά ηλικία συντελεστής (ή ποσοστό) γαμηλιότητας ()

Λόγος (πηλίκο) γάμων (ανδρών/γυναικών) σε κάθε ημερολογιακό έτος από άνδρες/γυναίκες δεδομένης ομάδας ηλικιών –ή ηλικίας- προς τον πληθυσμό της ίδιας ομάδας ηλικιών - ή ηλικίας- και φύλου στα μέσα του ημερολογιακού έτους. Επομένως αναλογών αριθμός γάμων σε 1000 γυναίκες/άνδρες της συγκεκριμένης ηλικιακής ομάδας.

 

Ειδικός κατά ηλικία συντελεστής (ή ποσοστό) γονιμότητας ()

Λόγος (πηλίκο) γεννήσεων ζώντων σε κάθε ημερολογιακό έτος από μητέρες δεδομένης ομάδας ηλικιών –ή ηλικίας- προς τον συνολικό πληθυσμό της ίδιας ομάδας ηλικιών –ή ηλικίας- στα μέσα του ημερολογιακού έτους. Επομένως αναλογών αριθμός γεννήσεων σε 1000 γυναίκες της συγκεκριμένης ηλικιακής ομάδας.

 

Ειδικός κατά ηλικία συντελεστής (ή ποσοστό) θνησιμότητας ()

Το ποσοστό (κατ’ ηλικία) θνησιμότητας αποτελεί την σχέση των θανάτων σε κάθε ηλικία κατά τη διάρκεια ενός ημερολογιακού έτους ως προς το μέσο πληθυσμό της αντίστοιχης ηλικίες. Η σχέση αυτή εκφράζεται συνήθως επί τοις χιλίοις

 

Ειδικός κατά ηλικία συντελεστής (ή ποσοστό) πρωτογαμηλιότητας ()

Λόγος (πηλίκον) πρώτων γάμων (ανδρών/γυναικών) σε κάθε ημερολογιακό έτος από άνδρες/γυναίκες δεδομένης ομάδας ηλικιών –ή ηλικίας- προς τον συνολικό πληθυσμό της ίδιας ομάδας ηλικιών –ή ηλικίας- και φύλου στα μέσα του ημερολογιακού έτους. Επομένως αναλογών αριθμός πρώτων γάμων σε 1000 γυναίκες/άνδρες της συγκεκριμένης ηλικιακής ομάδας.

 

Ένταση ενός φαινομένου

Στην επιμήκη-διαχρονική (ή άλλως διαγενεακή) ανάλυση, όταν πρόκειται για ανανεώσιμα γεγονότα  (όπως οι μεταναστεύσεις ή οι γεννήσεις), η ένταση ενός φαινομένου μετράται με το ισοδύναμο του μέσου αριθμού γεγονότων κατά άτομο  για μια γενεά, εν απουσία διαταρακτικών (ζιζανίων) φαινομένων. Έτσι η ένταση της γονιμότητας, ανεξάρτητα από τη σειρά των γεννήσεων, εκφράζεται από τον τελικό μέσο αριθμό απογόνων που θα φέρει στον κόσμο μια γυναίκα κάποιας συγκεκριμένης  γενιάς. Καθίσταται προφανές ότι  όταν πρόκειται για ανανεώσιμα γεγονότα (μετανάστευση, γάμος, διαζύγιο) η τελική ένταση του αντίστοιχου φαινομένου μπορεί να ξεπερνάει τη μονάδα.

Η προσμετρώμενη ένταση ενός φαινομένου -στη περίπτωση που εξετάζουμε μη ανανεώσιμα γεγονότα- μετράται είτε από την αναλογία των μελών της κοορτής/γενεάς  τα οποία εν απουσία «ζιζανιων» φαινομένων θα είχαν βιώσει - «υποστεί» στη διάρκεια της ζωής τους  τον «κίνδυνο» του συγκεκριμένου  φαινομένου (τελική συχνότητα του φαινομένου), είτε με το συμπλήρωμα στη μονάδα της τελικής συχνότητας. Συνεπώς η ένταση της θνησιμότητας είναι ίση με τη μονάδα (ο θάνατος είναι γεγονός μοναδικό και μη επαναλαμβανόμενο  για κάθε άτομο) ενώ της γαμηλιότητας των αγάμων ίση με το συμπλήρωμα στη μονάδα της συχνότητας οριστικής αγαμίας. Κατ’ αντιστοιχία μπορεί να ορισθεί και η ένταση ενός φαινομένου στην εγκάρσια-συνχρονική ανάλυση.

 

 

Η

 

Ηλικία

Αυτή η κοινή έννοια στη δημογραφία διακρίνεται μεταξύ της ακριβούς ηλικίας, της ηλικίας σε συμπληρωμένα έτη, της τελικής ηλικίας και της ηλικίας στα τελευταία γενέθλια.

 

Ηλικία σε ακριβή έτη

Η ηλικία ενός ατόμου που υπολογίζεται ως διαφορά μεταξύ της τρέχουσας ημερομηνίας (έτος, μήνας, ημέρα) και της ημερομηνίας της γέννησης του. Έτσι ένα άτομο γεννημένο την 1 Ιουνίου 1923 θα έχει την 1 Νοεμβρίου 1978, 55 χρόνια και πέντε μήνες ή ακριβέστερα 55 χρόνια και 153 ημέρες. Στο διάγραμμα του LEXIS τα άτομα που έχουν την ίδια ηλικία σε ακριβή έτη τοποθετούνται γραφικά επί μιας ευθείας.

 

Ηλικία σε συμπληρωμένα έτη

Εκφράζεται σαν η ηλικία κατά την τελευταία επέτειο γενεθλίων, προσμετρώμενη στην διάρκεια ενός ημερολογιακού έτους. Πρόκειται επομένως για μια στρογγυλοποίηση της ηλικίας "προς τα κάτω". Για παράδειγμα, ο πληθυσμός που το 2000 είναι 10 ετών σε συμπληρωμένα έτη αποτελείται από τα άτομα των οποίων η ακριβής ηλικία συμπεριλαμβάνεται μεταξύ δύο διαδοχικών γενεθλίων, δηλαδή στην περίπτωση μας μεταξύ 10 και 11 ετών. Έτσι στην ηλικία των 10 ετών περιλαμβάνονται και τα άτομα εκείνα που μόλις συμπλήρωσαν το 10ο έτος, αλλά και εκείνα τα οποία έχουν προ πολλού συμπληρώσει το 10ο έτος και τους λείπει μια ώρα μόνον για να γιορτάσουν τα 11 γενέθλιά τους). Επομένως στο διάγραμμα του LEXIS τα άτομα που έχουν την ίδια ηλικία σε συμπληρωμένα έτη σε ένα ημερολογιακό έτος (πχ to 2001) τοποθετούνται στο εσωτερικό ενός τετραγώνου και ανήκουν σε δυο διαφορετικές γενεές η κοορτές.

 

Ηλικία στα τελευταία γενέθλια

Εκφράζεται σαν η ηλικία κατά την τελευταία επέτειο γενεθλίων για τα άτομα μιας γενεάς. Πρόκειται και εδώ επομένως για μια στρογγυλοποίηση "προς τα κάτω". Για παράδειγμα το σύνολο των ατόμων μιας γενεάς που είναι 10 ετών σε τρέχοντα έτη αποτελείται από τα άτομα των οποίων η ακριβής ηλικία συμπεριλαμβάνεται μεταξύ δύο διαδοχικών γενεθλίων, δηλαδή στην περίπτωση μας μεταξύ 10 και 11 ετών. Επομένως στο διάγραμμα του LEXIS τα άτομα μιας γενεάς που έχουν την ίδια ηλικία στα τελευταία τους γενέθλια τοποθετούνται στο εσωτερικό ενός πλάγιου παραλληλογράμμου που "τέμνει" δύο ημερολογιακά έτη.

 

Ηλικία τελική (ηλικία που επιτεύχθηκε εντός ενός ημερολογιακού έτους)

Η ηλικία που συμπληρώνουν τα άτομα μιας γενεάς στη διάρκεια ενός ημερολογιακού έτους η μιας σειράς ημερολογιακών ετών. Στην περίπτωση που προσμετράται στην διάρκεια ενός ημερογιακού έτους , προκύπτει ως διαφορά μεταξύ του εξεταζόμενου έτους και του έτους γέννησης. Επομένως στο διάγραμμα του LEXIS τα άτομα που έχουν την ίδια τελική ηλικία τοποθετούνται στο εσωτερικό ενός πλάγιου παραλληλογράμμου.

 

 

Ημερολόγιο ενός φαινομένου

Ορίζεται σαν η κατανομή στο χρόνο, στο εσωτερικό μιας γενιάς ή μιας ομάδας γενεών, των καθ’ ηλικία ποσοστών (συντελεστών) που αντιστοιχούν στο εξεταζόμενο φαινόμενο. Η κατανομή αυτή δίδεται με την αναγωγή στη μονάδα του συνόλου των ποσοστών όπως αυτά προκύπτουν από τον σχετικό με το μελετούμενο γεγονός πίνακα (γονιμότητας, θνησιμότητας, γαμηλιότητας, μετανάστευσης κ.ο.κ)

 

Θ

 

Θάνατος

Κατά την ΕΣΥΕ η διαρκής και οριστική εξαφάνιση κάθε ενδείξεως ζωής, η οποία επέρχεται σε οποιοδήποτε χρόνο μετά από τη γέννηση ζώντος οργανισμού. Ο ορισμός εξαιρεί το θάνατο εμβρύου (γέννηση νεκρού).

 

Θνησιμότητα

Ο όρος παραπέμπει συνήθως στη συχνότητα των θανάτων σε έναν πληθυσμό, δηλαδή στο αδρό ποσοστό της θνησιμότητας.

 

 

Κ

 

Καθαρή Μετανάστευση

Για μια περιοχή και μια δεδομένη περίοδο, διαφορά μεταξύ της εισόδου μεταναστών I και της εξόδου  Ε δηλ. (I-E).

 

Καθαρό ποσοστό αναπαραγωγής σ’ ένα ημερολογιακό έτος.

Το καθαρό ποσοστό αναπαραγωγής υπολογίζεται ως γινόμενο του προσμετρούμενου αδρού (ακαθάριστου) ποσοστού στη διάρκεια ενός έτους και της πιθανότητας επιβίωσης των γυναικών στην μέση ηλικία στην τεκνογονία (στην διάρκεια του ίδιου έτους). Το καθαρό ποσοστό αναπαραγωγής σε ένα ημερολογιακό έτος επομένως λαμβάνει υπόψη την επίδραση της θνησιμότητας, παραμέτρου η οποία απουσιάζει από τον υπολογισμό του ακαθάριστου ποσοστού. Υπολογίζεται σε ένα ημερολογιακό έτος (εγκάρσια ή στιγμιαία ανάλυση) και προέρχεται από τον συνδυασμό ενός πίνακα γενικής γονιμότητας  και ενός πίνακα θνησιμότητας στο ίδιο ημερολογιακό έτος.

 

Καθαρό ποσοστό αναπαραγωγής σε μια γενεά (ή ομάδα γενεών)

Το καθαρό ποσοστό αναπαραγωγής μιας γενεάς (ή ομάδας γενεών), συμβολιζόμενο με R0, υπολογίζεται ως γινόμενο του αδρού (ακαθάριστου) ποσοστού αναπαραγωγής της γενεάς και της πιθανότητας επιβίωσης των γυναικών της ίδιας γενεάς στην μέση ηλικία στην τεκνογονία. Το καθαρό ποσοστό αναπαραγωγής επομένως λαμβάνει υπόψη την επίδραση της θνησιμότητας, παραμέτρου η οποία απουσιάζει από τον υπολογισμό του ακαθάριστου ποσοστού. Συνεπώς αν το ακαθάριστο ποσοστό αναπαραγωγής σε έναν κλειστό πληθυσμό (πληθυσμό όπου δεν υπάρχει μετανάστευση) ισούται με τη μονάδα, στην περίπτωση αυτή ο πληθυσμός θα αυξηθεί υπό την προϋπόθεση ότι η θνησιμότητα των γεννηθέντων κοριτσιών θα είναι ίση (ή μικρότερη) της θνησιμότητας που γνώρισαν οι μητέρες τους.

 
Κέντρο πληθυσμού

Το κέντρο του πληθυσμού (ή το μέσο σημείο ή το κέντρο βαρύτητας) του κατανεμημένου σε μια περιοχή πληθυσμού, είναι το κέντρο της πληθυσμιακής βαρύτητας για τη γεωγραφική περιοχή. Πρόκειται για ένα σημείο, το σημείο στο οποίο η χωρική ενότητα θα μπορούσε να ισορροπήσει, εάν αυτή ήταν μια οριζόντια επίπεδη πεδιάδα χωρίς βάρος και ο πληθυσμός ήταν κατανεμημένος πάνω σε αυτή, αν δεχθούμε  (υπόθεση) ότι κάθε άτομο της συγκεκριμένης χωρικής ενότητας α) έχει ίσο βάρος και β) ασκεί επίδραση στο κεντρικό σημείο αναλόγως της αποστάσεως από το σημείο αυτό.

 

Κοορτή

Το σύνολο των ατόμων που χαρακτηρίζονται από ένα κοινό συμβάν στην διάρκεια της ίδιας περιόδου. π.χ. το σύνολο των ατόμων που παντρεύτηκαν το 1989 αποτελούν την κοορτή γάμων του 1989. Το σύνολο των διαζευγμένων στη διάρκεια του 2000 αποτελούν την κοορτή των διαζυγιών του 2000.

 

Μ

 

Μαλθουσιανισμός

Δόγμα (αρχή), η οποία  στηρίζεται  στο έργο του άγγλου οικονομολόγου Malthus (1798, Essay on the principle of population). Ο Malthus υποστηρίζει τον περιορισμό των γεννήσεων  ως  μέσο για την αποφυγή της πενίας, αλλά επίσης και ως εμπόδιο για τον υπερπληθυσμό του πλανήτη. Ο υπερπληθυσμός κατ’ αυτόν είναι αναπόφευκτος ελλείψει μέτρων περιορισμού των γεννήσεων, στο βαθμό  που οι μεν πόροι (μέσα συντήρησης) αυξάνονται αριθμητικά, ο δε πληθυσμός εκθετικά. Για τον  Malthus άλλη, εκτός του περιορισμού των γεννήσεων λύση, είναι αδύνατη, στον βαθμό που: α) η επέκταση της παραγωγής προσκρούει στον νόμο της φθίνουσας απόδοσης και β) η άσκηση κοινωνικής πολιτικής απλώς μεταθέτει  χρονικά την ανάδυση-ένταση του προβλήματος. Κατά τον Malthus ο δημιουργούμενος υπερπληθυσμός οδηγεί νομοτελειακά στην εξαθλίωση και στην αύξηση της θνησιμότητας, που οδηγεί στην μείωση του πληθυσμού. Συνεπώς, στο βαθμό που  η αύξηση της παραγωγής και η ανακατανομή του εισοδήματος είναι απρόσφορα, η λύση στο ανακύπτον πρόβλημα δεν μπορεί παρά να είναι «δημογραφική» (περιορισμός των γεννήσεων με όλα τα δυνατά μέσα). Ενδεικτικά παραθέτουμε επιλεκτικά αποσπάσματα από το έργου του που συνοψίζουν τα βασικά σημεία της σκέψης του.

«Η δύναμη του ανθρώπου είναι απείρως μεγαλύτερη από τη δύναμη της γης να παράγει τα μέσα συντηρήσεως. Ο πληθυσμός όταν αφεθεί ανεμπόδιστος αυξάνεται κατά γεωμετρική πρόοδο. Τα μέσα συντήρησης αυξάνονται κατά αριθμητική μόνο πρόοδο. Εξ’ αιτίας του νόμου που καθιστά την τροφή αναγκαία για τη ζωή του ανθρώπου, τα αποτελέσματα των δύο αυτών δυνάμεων πρέπει να διατηρούνται ίσα. Τούτο σημαίνει ότι η δυσκολία της συντήρησης δημιουργεί ισχυρούς και σταθερούς φραγμούς (στην ανάπτυξη) του πληθυσμού»…. «Το κυριότερο από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που διακρίνει τον άνθρωπο από τα άλλα ζώα στην εξεύρεση των μέσων συντηρήσεως του, είναι η δύναμη που έχει να αυξάνει τα μέσα αυτά σε μεγάλο βαθμό. Είναι προφανές πώς  η δύναμη αυτή περιορίζεται από τη σπάνη του εδάφους –εξαιτίας της πολύ άγονης φύσης μεγάλου μέρους της επιφάνειας του πλανήτη- και από ολοένα μικρότερο ποσοστό προϊόντος που πρέπει αποκλειστικά να λαμβάνεται από τις συνεχείς συνθήκες του κεφαλαίου που διατίθεται για το ήδη καλλιεργούμενο έδαφος». Για τον Malthus τα εμπόδια  που θέτει  η φύση στην αύξηση του πληθυσμού είναι δύο ειδών: θετικά (ή κατασταλτικά) και οι προληπτικά. «Οι θετικοί φραγμοί περιλαμβάνουν όλες εκείνες τις αιτίες που τείνουν με οποιονδήποτε τρόπο να περιορίσουν πρόωρα τη διάρκεια της ανθρώπινης ζωής…. Εκείνες που φαίνονται πως προέρχονται από τους νόμους της φύσης μπορούν να αποκληθούν αποκλειστικά αθλιότης, εκείνες δε που προκαλούνται από μας, όπως οι πόλεμοι και κάθε είδους καταχρήσεις, όπως και πολλές άλλες που θα μπορούσαμε να αποφύγουμε, είναι μικτής φύσης. Προκαλούνται από την ανηθικότητα και οδηγούν στην αθλιότητα». Στους προληπτικούς φραγμούς ανήκει κατ’ αρχάς η εγκράτεια «που μπορεί να ορισθεί ως προσωρινή ή νόμιμη αποχή από το γάμο, χάρη σε φρόνιμες σκέψεις, συνοδευόμενη στο ενδιάμεσο διάστημα από αυστηρά ηθική συμπεριφορά στα θέματα των σχέσεων των δύο φύλων. Οι υπόλοιπες μορφές προληπτικών φραγμών είναι το είδος των σχέσεων που κάνει μερικές γυναίκες των πόλεων να περιορίζουν τις γεννήσεις τους και μια γενικότερη διαφθορά των ηθών όσον αφορά τις σχέσεις των δύο φύλων, που οδηγεί σε παρόμοια αποτελέσματα. Επίσης αφύσικα πάθη και ανάρμοστοι τρόποι που παρακωλύουν τα αποτελέσματα των παράνομων σχέσεων. Αυτά όλα ανήκουν σαφώς στην κατηγορία της ανηθικότητας». Συνιστώντας την αποδοχή του «προληπτικού φραγμού» που είναι η «εγκράτεια» ο Malthus παρατηρεί: «Κάθε εμπόδιο στον γάμο πρέπει αναμφισβητήτως να θεωρηθεί σαν ένα είδος δυστυχίας. Μια όμως και σύμφωνα με τους νόμους της φύσης μας πρέπει να υπάρχει κάποιος φραγμός στην αύξηση του πληθυσμού, είναι προτιμότερο η αύξηση αυτή να παρεμποδίζεται από την πρόβλεψη των δυσχερειών και από το φόβο της εξαρτημένης πενίας παρά να ενισχύεται για να καταστέλλεται αργότερα από την ανέχεια και την αρρώστια».

 

Μέση ηλικία στην τεκνογονία

Η μέση ηλικία στην απόκτηση των παιδιών. Η ηλικία αυτή υπολογίζεται με βάση τον πίνακα γονιμότητας. Είναι δηλαδή ο μέσος σταθμισμένος των ποσοστών γονιμότητας του πίνακα αυτού και εκφράζεται σε έτη.

 

Μέση ηλικία στο γάμο

Η μέση ηλικία στη σύναψη του γάμου. Η ηλικία αυτή υπολογίζεται με βάση τον πίνακα γαμηλιότητας. Είναι δηλαδή ο μέσος σταθμισμένος των ποσοστών γαμηλιότητας του πίνακα αυτού και εκφράζεται σε έτη.

 

Μέση ηλικία στον πρώτο γάμο

Η μέση ηλικία στην σύναψη του πρώτου γάμου. Η ηλικία αυτή υπολογίζεται με βάση τον πίνακα πρωτογαμηλιότητας. Είναι δηλαδή ο μέσος σταθμισμένος των ποσοστών πρωτογαμηλιότητας που πίνακα αυτού.

 

Μέση προσδοκώμενη ζωή στη γέννηση

Ο μέσος αριθμός ετών (πιθανότητα) που έχουν τα άτομα μιας γενεάς να ζήσουν. Επομένως ο αριθμός των ετών ζωής τα οποία οι γεννηθέντες μιας γενεάς θα ζήσουν καθόλες τις ηλικίες, από την γέννηση και μέχρι την οριακή ηλικία ω κατά την οποία θα αποθάνει και ο τελευταίος επιζών της γενεάς αυτής.

 

Μέση προσδοκώμενη ζωή στην ηλικία χ

Ο αριθμός των ετών ζωής τα οποία οι επιζώντες στην αρχή της ηλικίας χ  θα ζήσουν καθόλες τις ηλικίες, από την αρχή της ηλικίας αυτής και άνω και μέχρι την οριακή ηλικία ω κατά την οποία θα αποθάνει και ο τελευταίος επιζών της γενεάς αυτής.

 

Μέσος ετήσιος ρυθμός μεταβολής του πληθυσμού, r (ο/οο)

Μέση ετήσια μεταβολή του πληθυσμού μιας χωρικής ενότητας κατά την διάρκεια μιας περιόδου (θετική η και αρνητική). Υπολογίζεται βάσει του τύπου το ανατοκισμού. Εάν Px ο πληθυσμός στο έτος εκκίνησης και Py ο πληθυσμός στο έτος κατάληξης, η μέση ετήσια μεταβολή του πληθυσμού μας μεταξύ των ετών x και  y  υπολογίζεται βάσει του τύπου Py= Px * (1+r)x-y. Π.χ. εάν ο πληθυσμός της Ελλάδας ήταν (απογραφή) στην 1/1/1991 (Px )=10.259.900 και στην 1/1/2001 (Py) =10.939.771, η διαφορά x-y=10 (έτη) και επομένως 10.939.771=10.259.900* (1+r)10, επομένως r=6,436

 

Μεταβολή  του πληθυσμού (σε απόλυτες τιμές)

Μεταβολή του πληθυσμού μιας χωρικής ενότητας κατά την διάρκεια μιας περιόδου. Η μεταβολή δύναται να είναι τόσο θετική αλλά και αρνητική και να  εκτιμάται τόσο βάσει των απολύτων μεγεθών όσων και  επι τις χιλίοις. Στη πρώτη περίπτωση η μεταβολή του πληθυσμού σε απόλυτα μεγέθη μεταξύ δυο ετών, πχ μεταξύ 1/1/1981 και 1/1/1991, είναι το άθροισμα της φυσικής αύξησης (Ν-D) και της καθαρής μετανάστευσης, (Ι-E): Όπου Ν= γεννήσεις, D= Θάνατοι, Ι = μεταναστευτικοί είσοδοι και E= μεταναστευτικοί έξοδοι. Στην δεύτερη περίπτωση ισούται με το  ισοζύγιο φυσικής αύξησης μείον και το ισοζύγιο καθαρής μετανάστευσης (εκφραζόμενα ).  Επομένως στη περίπτωση αυτή μεταβολή εκτιμάται ως:  αδρό ποσοστό γεννητικότητας - αδρό ποσοστό θνησιμότητας (φυσική αύξηση προσμετρώμενη ) + αδρό ποσοστό μεταναστευτικών  εισροών (εισόδων, ) - αδρό ποσοστό μεταναστευτικών  εκροών (εξόδων, )

 

Μετανάστευση προς το εξωτερικό

Μετακίνηση ενός ατόμου από μια περιοχή προς μια άλλη.

 

Ν

 

Νεομαλθουσιανισμός

Οι βασικές αρχές του νεώτερου αυτού κινήματος δύναται να συνοψισθούν σε τρία βασικά σημεία: α) ο έλεγχος των γεννήσεων (μεγέθους) της οικογένειας  είναι  εφικτός και κοινωνικά  επιθυμητός, β)  η τελική απόφαση για το πλήθος και τον χρόνο έλευσης των παιδιών πρέπει να λαμβάνεται  αποκλειστικά από τους γονείς και γ) ένας περιορισμένος αριθμός παιδιών συνιστά κοινωνικό αγαθό στο βαθμό που παρουσιάζει πλεονεκτήματα για την οικογένεια και ταυτόχρονα εμποδίζει την γρήγορη αύξηση του πληθυσμού που δημιουργεί κινδύνους για την κοινωνική ευημερία.

 

Νόμιμος Πληθυσμός

Το σύνολο των ατόμων που είναι παρόντα σε μια συγκεκριμένη χωρική ενότητα και σε κάποια συγκεκριμένη χρονική στιγμή με βάση την κατά νόμο διαμονή της συνήθους κατοικίας (ή με κάποιο άλλο παρόμοιο κριτήριο).

Ο νόμιμος πληθυσμός κατά την ΕΣΥΕ αποτελείται από τον αριθμό των δημοτών δηλαδή από το σύνολο των ατόμων κάθε ηλικίας και φύλου, που είναι καταχωρημένα  στα αντίστοιχα δημοτολόγια και εφόσον κατά την ημέρα της απογραφής βρισκόταν στη χώρα και απογράφηκαν ως παρόντες ή απουσίαζαν προσωρινά στο εξωτερικό.

 

Ο

 

Οικογενειακή κατάσταση

Τα άτομα ενός  πληθυσμού δύνανται να διακριθούν με κριτήριο τον γάμο. Ένα  άτομο μπορεί να είναι άγαμος/η, παντρεμένος/η, χήρος/α, διαζευγμένος/η. Σπανιότερα περιλαμβάνονται στην κατανομή και εν διαστάσει, με περιεχόμενο αρκετά ασαφές, καθώς και οι  «συμβιούντες » εκτός γάμου.

 

Π

 

Πληθυσμιακή Δομή

Σύνθεση-κατανομή ενός πληθυσμού με βάση τα βασικά δημογραφικά του χαρακτηριστικά (φύλο, ηλικία, οικογενειακή κατάσταση) ή ακόμη τα ειδικά του χαρακτηριστικά (επίπεδο εκπαίδευσης, οικονομική δραστηριότητα…) εξεταζόμενα ξεχωριστά ή συνδυασμένα. Συνήθως για την ανάλυση των πληθυσμιακών δομών δεν χρησιμοποιούμε τα απόλυτα μεγέθη, αλλά τις αναλογίες, αναγάγοντας τον συνολικό πληθυσμό σε 1000 η ακόμη 10.000 άτομα.

 

Πληθυσμιακή πυκνότητα

Σχέση μεταξύ του πληθυσμού μιας χωρικής ενότητας και της γεωγραφικής του εκτάσεως. Εκφράζεται συνήθως ως αριθμός ατόμων ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο.

 

Πληθυσμιακή πυραμίδα (Πυραμίδα ηλικιών)

Διπλό ιστόγραμμα που αναπαριστά τον πληθυσμό συγκεκριμένης χωρικής ενότητας κατά φύλο και ηλικία. Οι πληθυσμιακές πυραμίδες είναι δυνατόν να σχεδιασθούν είτε λαμβάνοντας ως βάση τα απόλυτα μεγέθη είτε τις αναλογίες (υπολογίζοντας δηλαδή το ειδικό βάρος% ή - κάθε ηλικιακής ομάδος για τους άνδρες και τις γυναίκες  επί του συνολικού πληθυσμού (ανδρών και γυναικών).  Σε μια πυραμίδα ηλικιών το πλήθος η οι αναλογίες (ποσοστά) κάθε ηλικιακής ομάδας του πληθυσμού μας αναπαρίσταται από επιφάνειες με βάση:

-          μια κοινή κλίμακα στον κατακόρυφο άξονα και για τα δύο φύλα, όπου τοποθετούνται οι ηλικίες.

-          δύο κλίμακες στον οριζόντιο άξονα, πάνω σε ημι-άξονες, όπου σημειώνονται αντιστοίχως είτε οι αντρικοί και γυναικείοι πληθυσμοί (αν πρόκειται για απόλυτα μεγέθη) είτε τα ποσοστά  τους (αναλογίες). Συνήθως οι άρρενες απεικονίζονται στην αριστερή πλευρά και οι θήλεις στη δεξιά πλευρά του σχήματος. Οι κλίμακες αυτές έχουν κοινά διαστήματα, και αν στραφούν κατά 180 μοίρες οφείλουμε να έχουμε την πλήρη επίθεσή τους.

Κατά κανόνα τα δεδομένα που διαθέτουμε αναφέρονται σε μονοετείς η πενταετείς ηλικιακές ομάδες , οπότε η ομάδα κάθε ηλικιακής τάξης αντιπροσωπεύεται από ένα οριζόντιο ορθογώνιο. Το σχήμα παραπέμπει σε μια φόρμα πυραμοειδή, στην οποία και οφείλει το όνομα του (πυραμίδα), αναλόγως της κυρίαρχης επίδρασης που έχουν η θνησιμότητα και η γονιμότητα (και συνήθως, δευτερευόντως η μετανάστευση). Έτσι, στην επίδραση της θνησιμότητας προστίθενται εκείνες της γονιμότητας και των μεταναστεύσεων για τον ακριβή προσδιορισμό του τύπου της πυραμίδας:  η βάση της πυραμίδας μας θα είναι ιδιαίτερα διευρυμένη αν πρόκειται για έναν νεανικό πληθυσμό ή αντιθέτως, στενή εάν ο πληθυσμός μας είναι γηρασμένος. Στην ειδική περίπτωση ενός στάσιμου πληθυσμού το περίγραμμα της πυραμίδας θα ταυτίζεται με εκείνο της καμπύλης επιβίωσης που λαμβάνεται υπόψη στον καθορισμό αυτού του πληθυσμού. Οφείλουμε να επισημάνουμε εδώ ότι είναι δυνατόν να χρησιμοποιήσουμε την απεικόνιση της πυραμίδας και για ειδικούς πληθυσμούς (σχολικό πληθυσμό, πληθυσμό μιας μεγάλης επιχείρησης, αγροτικό πληθυσμό κτλπ…).

 

Πληθυσμός

Το σύνολο των ατόμων  σε μια δεδομένη στιγμή, σύνολο δυνάμενο να κατανεμηθεί με πολλαπλά  και διαφορετικά κριτήρια. Τις περισσότερες φορές ο όρος πληθυσμός υποδηλώνει το σύνολο των κατοίκων μιας περιοχής (κράτος, επαρχία, νομός πόλη, κοινότητα,…). Μπορεί επίσης να υποδηλώνει και διαφορετικά τμήματά του (αντρικός και γυναικείος πληθυσμός, αστικός πληθυσμός, ενεργός πληθυσμός, σχολικός πληθυσμός…). Μερικές φορές, οι  ειδικοί αυτοί πληθυσμοί εξετάζονται με βάση την ίδια  δυναμική χωρίς ειδική αναφορά στους ευρύτερους πληθυσμούς στους οποίους εντάσσονται. Έτσι μπορούμε να μελετήσουμε τον πληθυσμό των υπαλλήλων μιας εταιρείας, τον πληθυσμό των ασθενών ενός νοσοκομείου, κ.οκ.…

 

Πληθυσμός αγροτικός

Σύμφωνα με την ΕΣΥΕ, περιλαμβάνει τον πληθυσμό των δήμων και κοινοτήτων, των οποίων ο πολυπληθέστερος οικισμός έχει λιγότερο από 2.000 κατοίκους, εκτός αυτών που ανήκουν στα πολεοδομικά συγκροτήματα.

 

Πληθυσμός αστικός

Κατά την ΕΣΥΕ, περιλαμβάνει τον πληθυσμό των δήμων και κοινοτήτων, των οποίων ο πολυπληθέστερος οικισμός έχει 10.000 κατοίκους και άνω, καθώς επίσης, και τον πληθυσμό των 18 πολεοδομικών συγκροτημάτων στο σύνολό τους, ανεξάρτητα από το μέγεθος του πληθυσμού του πολυπληθέστερου οικισμού (δήμου ή κοινότητας) του συγκροτήματος.

 

Πληθυσμός βέλτιστος

Ο αριθμός του πληθυσμού που επιτρέπει την επίτευξη των ευνοϊκότερων αποτελεσμάτων σχετικά με ένα συγκεκριμένο στόχο. Ο αριθμός αυτός εξαρτάται από τη φύση του παραπάνω στόχου. Ορίζεται έτσι ένα οικονομικό βέλτιστο (ή βέλτιστο ευημερίας) σαν το μέγεθος του πληθυσμού μιας περιοχής που επιφέρει το μεγαλύτερο πραγματικό κατά κεφαλή εισόδημα στα μέλη του πληθυσμού.

Παράλληλα ορίζεται το βέλτιστο ισχύος που αντιστοιχεί στον πληθυσμό ο οποίος εξασφαλίζει τη μέγιστη στρατιωτική ισχύ σ’ ένα κράτος και τα κοινωνικά άριστα που παρέχουν στους κατοίκους τα μέγιστα κοινωνικά προνόμια ενός συγκεκριμένου τύπου. Ο βέλτιστος πληθυσμός αποτέλεσε συχνά το κριτήριο για την άσκηση δημογραφικών πολιτικών.

Η έννοια του βέλτιστου πληθυσμού παρουσιάζει, από δημογραφικής άποψης, ένα ουσιώδες μειονέκτημα. Λαμβάνοντας το μέγεθος του πληθυσμού σαν το κύριο χαρακτηριστικό του και παραμελώντας τη δομή κατά ηλικίες όπως και το ποσοστό αύξησης, ευνοεί τις στατιστικές αναλύσεις εις βάρος των δυναμικών αναλύσεων που είναι και οι πιο ενδιαφέρουσες.

 

Πληθυσμός ημιαστικός

Σύμφωνα με την ΕΣΥΕ, περιλαμβάνει των δήμων και κοινοτήτων, των οποίων ο πολυπληθέστερος οικισμός έχει 2.000 – 9.999 κατοίκους, εκτός αυτών που ανήκουν στα πολεοδομικά συγκροτήματα.

 

Πληθυσμός ημιορεινός

Σύμφωνα με την ΕΣΥΕ, ο πληθυσμός των κοινοτήτων των οποίων η εδαφική περιοχή βρίσκεται στις υπώρειες των ορέων η ή η έκταση τους διαμοιράζεται κατά το ήμισυ περίπου στην πεδιάδα και κατά το άλλο ήμισυ στο όρος αλλά πάντοτε με υψόμετρο κάτω από 800 μέτρα για το μεγαλύτερο μέρος της περιοχής της κοινότητας.

 

Πληθυσμός μέγιστος

Αναφέρεται στον υψηλότερο αριθμό κατοίκων, που θα ήτανε συμφέρον να ζήσει σε μια περιοχή, λαμβάνοντας υπόψη τους προσφερόμενους από το έδαφος πόρους και το ελάχιστο διαβίωσης που θα ήτανε αποδεκτό από τον πληθυσμό.

 

Πληθυσμός μέσος

Συνήθως ο πληθυσμός μιας χωρικής ενότητας στη μέση ενός έτους (1/7) η ακόμη στο μέσο μιας  περιόδου. Έτσι, ο μέσος πληθυσμός ενός έτους  ισούται με το  ημιάθροισμα του πληθυσμού ανάμεσα στις 1/1 του έτους αυτού και στην 1/1 του επόμενου έτους (υποθέτοντας ότι  η κατά τη διάρκεια του έτους αυτού μεταβολή του πληθυσμού είναι ομαλή, ήτοι γραμμική). Γενικότερα, όταν Px ο πληθυσμός στην 1/1 του έτους x και Py ο πληθυσμός την1/1 του έτους y, τότε ο μέσος πληθυσμός = Px+Py/2. Με βάση τον υπολογιζόμενο με τον τρόπο αυτό πληθυσμό μετράται, όπως προαναφέρθηκε η σχέση των γεγονότων κινήσεως του πληθυσμού και επί πλέον ως προς τον πληθυσμό τούτο μετρούνται πολυάριθμα οικονομικά και κοινωνικά φαινόμενα. Η ΕΣΥΕ επανεκτιμά συνήθως τον μέσο υπολογιζόμενο κατ’ έτος πληθυσμό της Ελλάδας μετά από κάθε απογραφή, βάσει των δεδομένων της απογραφής και των γεννήσεων ζώντων και θανάτων, που στο μεταξύ συνέβησαν, καθώς και της μεταναστευτικής κινήσεως.

 

Πληθυσμός ορεινός

Σύμφωνα με την ΕΣΥΕ, ο πληθυσμός των κοινοτήτων, των οποίων η επιφάνεια είναι κατεξοχήν κεκλιμένη και ανώμαλη, διακόπτεται από χαράδρες ή καλύπτεται από απότομους ορεινούς όγκους, οι οποίοι δημιουργούν στο έδαφος βαθιές και πολλαπλές πτυχώσεις με υψομετρικές διαφορές σημείων της κοινότητας πάνω από 400 μέτρα, καθώς επίσης, και των κοινοτήτων των οποίων ολόκληρη η επιφάνεια ή μεγάλο μέρος αυτής βρίσκεται σε υψόμετρο πάνω από 800 μέτρα από την επιφάνεια της θάλασσας.

 

Πληθυσμός πεδινός

Σύμφωνα με την ΕΣΥΕ, ο πληθυσμός των δήμων και κοινοτήτων των οποίων η εδαφική περιοχή βρίσκεται, ολόκληρη ή κατά το μεγαλύτερο μέρος της, σε επίπεδο ή ελαφρώς κεκλιμένο έδαφος και σε υψόμετρο κάτω από 800 μέτρα από την επιφάνεια της θάλασσας.

 

Πληθυσμός πραγματικός

Το σύνολο των ατόμων που είναι παρόντα σε μια συγκεκριμένη χωρική ενότητα και σε κάποια συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Κατά την ΕΣΥΕ πραγματικός πληθυσμός μιας περιφέρειας (δήμου, κοινότητας ή οικισμού) είναι το σύνολο των, για οποιαδήποτε αιτία, παρόντων σ’ αυτή προσώπων κατά την ημέρα της απογραφής, είτε αυτά διαμένουν μονίμως στην περιφέρεια αυτή είτε βρέθηκαν να διαμένουν προσωρινώς ή τυχαίως.

 

Πληθυσμός σταθερός

Η θεωρία των σταθερών πληθυσμών διδάσκει ότι ένας οποιοσδήποτε κλειστός πληθυσμός, στον οποίο εφαρμόζουμε μια γονιμότητα και μια θνησιμότητα που δεν μεταβάλλονται, συγκλίνει προς ένα πληθυσμό αποκαλούμενο σταθερό, του οποίου το ποσοστό αύξησης και η κατανομή κατά ηλικία παραμένουν πάγια, είναι δηλαδή απολύτως ανεξάρτητα από την αρχική δομή και δεν εξαρτώνται πλέον παρά μόνον από τα επίπεδα γονιμότητας και θνησιμότητας (δηλ. αν ο πληθυσμός της Κίνας και της Ελλάδας που έχουν σήμερα όλως διόλου διαφορετικές πληθυσμιακές δομές έχουν από εδώ και πέρα την ίδια αμετάβλητη γονιμότητα και θνησιμότητα σε κάποια στιγμή οι πληθυσμιακές τους δομές θα σταθεροποιηθούν και θα ταυτιστούν).

 

Πληθυσμός στάσιμος

Ειδική περίπτωση σταθερού πληθυσμού του οποίου το ποσοστό αύξησης είναι μηδενικό. Στην περίπτωση αυτή όχι μόνον η κατανομή κατά φύλο και ηλικία του πληθυσμού μας δε μεταβάλλεται, αλλά και το πλήθος των ατόμων της κάθε ηλικιακής ομάδας παραμένει σταθερό. Στην περίπτωση αυτή: α) το προφίλ της πυραμίδας των ηλικιών ταυτίζεται με αυτό της καμπύλης των πιθανοτήτων επιβίωσης, β) οι αδροί δείκτες θνησιμότητας και γεννητικότητας ισούνται με το αντίστροφο της μέσης προσδοκώμενης ζωής στη γέννηση και γ) το πλήθος των ατόμων του πληθυσμού μας ισούται με τις ετήσιες γεννήσεις* μέση προσδοκώμενη ζωή στη γέννηση.

 

 Πολεοδομικό συγκρότημα

Σύμφωνα με την ΕΣΥΕ, είναι ομάδα δήμων ή κοινοτήτων που ο πολυπληθέστερος οικισμός ενός τουλάχιστον δήμου έχει πληθυσμό 10.000 κατοίκους και άνω και προς τον οποίο γειτνιάζουν (σε απόσταση μικρότερη των 200 μέτρων), οι κατοικίες του πολυπληθέστερου οικισμού του άλλων δήμων ή κοινοτήτων, ώστε να θεωρούνται ως ένα ενιαίο σύνολο, ως μια πόλη. Κατ’ εξαίρεση, θεωρήθηκε συγκρότημα ομάδα δήμων και κοινοτήτων, όταν οι πολυπληθέστεροι οικισμοί συνδέονται μεταξύ τους με μια μόνο σειρά κατοικίες, που έχουν κτιστεί κατά μήκος μιας οδού.

 

Ποσοστό αύξησης (ενός πληθυσμού)

Ποσοστιαία μεταβολή του πληθυσμού μιας χωρικής ενότητας κατά την διάρκεια μιας περιόδου (θετική η και αρνητική). Εάν Px ο πληθυσμός στο έτος εκκίνησης  x και Py ο πληθυσμός στο έτος κατάληξης y, η ποσοστιαία μεταβολή του πληθυσμού της περιοχής μας μεταξύ των ετών x και  y ισούται με τον Py- Px/ Px * 100.

 

Ποσοστό βρεφικής θνησιμότητας

Αναλογία θανάτων παιδιών μικρότερων του ενός έτους επί 1000 γεννήσεων στην διάρκεια του ίδιου έτους.

 

Ποσοστό φυσικής αύξησης ενός πληθυσμού ().

Ισούται  με τη διαφορά μεταξύ του ποσοστού γεννητικότητας TBN και του ποσοστού θνησιμότητας TBM για την εξεταζόμενη περίοδο, ήτοι a = TBN - TBM.

 

Σ

 

Στιγμιαία ή εγκάρσια ανάλυση

Η ανάλυση της έντασης και του ημερολογίου ενός δημογραφικού φαινομένου (γονιμότητας, θνησιμότητας, γαμηλιότητας) σε ένα συγκεκριμένο ημερολογιακό έτος ή ακόμη στη διάρκεια μιας συγκεκριμένης χρονικής περιόδου που αποτελείται από διαδοχικά έτη: στην ανάλυση αυτή δεν έχουμε επομένως μια γενεά την οποία παρακολουθούμε στη διάρκεια του χρόνου, αλλά ένα πλήθος διαδοχικών γενεών που «τέμνουν» το συγκεκριμένο έτος ή περίοδο σε διαφορετικές στιγμές της ζωής τους.

 

Συγκεντρωμένος πληθυσμός

Σύμφωνα με την ΕΣΥΕ, ο πληθυσμός που απογράφηκε σε κατοικίες ενός οικισμού, κατοικίες που απείχαν μεταξύ τους λιγότερο από 200 μέτρα.

 

Συνθετικός δείκτης γαμηλιότητας (ανδρών/γυναικών) (σε ένα ημερολογιακό έτος ή μια σειρά ετών)

Αριθμός γάμων που αναμένεται να συναφθούν  από μια «πλασματική» γενεά 1.000 ατόμων (ανδρών/γυναικών),  αν ακολουθήσει το πρότυπο γαμηλιότητας ενός έτους, δεχόμενοι αξιωματικά την απουσία θανάτων. Δίνεται ως άθροισμα των διαδοχικών ποσοστών γαμηλιότητας που προσμετρούνται στη διάρκεια του συγκεκριμένου έτους.

 

Συνθετικός δείκτης γονιμότητας (σε ένα ημερολογιακό έτος ή μια σειρά ετών)

Αριθμός παιδιών που αναμένεται να γεννηθούν από μια «πλασματική» γενεά 1.000 γυναικών,  αν ακολουθήσει το πρότυπο αναπαραγωγικότητας ενός έτους, δεχόμενοι αξιωματικά την απουσία θανάτων στη διάρκεια της αναπαραγωγικής τους ζωής. Δίνεται ως άθροισμα των διαδοχικών ποσοστών γονιμότητας που προσμετρούνται στη διάρκεια του συγκεκριμένου έτους.  Ο δείκτης αυτός επομένως εκφράζει συνήθως το μέσο αριθμό παιδιών που αναμένεται να αποκτήσει μια γυναίκα μιας πλασματικής γενεάς στο τέλος του αναπαραγωγικού της κύκλου.

 

Συνθετικός δείκτης πρωτογαμηλιότητας (ανδρών/γυναικών) (σε ένα ημερολογιακό έτος ή μια σειρά ετών)

Αριθμός πρώτων γάμων που αναμένεται να συναφθούν  από μια «πλασματική» γενεά 1.000 ατόμων (ανδρών/γυναικών),  αν ακολουθήσει το πρότυπο πρωτογαμηλιότητας ενός έτους, δεχόμενοι αξιωματικά την απουσία θανάτων. Δίνεται ως άθροισμα των διαδοχικών ποσοστών πρωτογαμηλιότητας που προσμετρούνται στη διάρκεια του συγκεκριμένου έτους.

 

T

 

Τελική ένταση της  γαμηλιότητας σε μια γενεά

Αριθμός παντρεμένων σε μια πραγματική γενεά 1.000 γυναικών/ανδρών μέχρι τα 50 τους έτη. Δίνεται ως άθροισμα των διαδοχικών ποσοστών γαμηλιότητας κατά ηλικία και προσμετράται ανάμεσα στα 15 και 50 έτη (ηλικίες που διανύουν τα άτομα της γενεάς αυτής τέμνοντας διαδοχικά ημερολογιακά έτη).

 

Τελική ένταση γονιμότητας σε μια γενεά

Αριθμός παιδιών που έχουν γεννηθεί από μια πραγματική γενεά 1.000 γυναικών μέχρι το τέλος της αναπαραγωγικού τους κύκλου (συνήθως μέχρι τα 45 ή 50 τους έτη). Δίνεται ως άθροισμα των διαδοχικών ποσοστών ολικής γονιμότητας κατά ηλικία της μητέρας και προσμετράται στη διάρκεια της αναπαραγωγικής ζωής των γυναικών που ανήκουν στη γενεά αυτή σε διαδοχικά  χρόνια. Ο δείκτης αυτός συνήθως εκφράζει το μέσο αριθμό παιδιών που απέκτησε μια γυναίκα μιας πραγματικής γενεάς στο τέλος του αναπαραγωγικού της κύκλου.

 

Τελική ένταση της πρωτογαμηλιότητας σε μια γενεά

Αριθμός πρώτων γάμων σε μια πραγματική γενεά 1.000 γυναικών/ανδρών μέχρι τα 50 τους έτη. Δίνεται ως άθροισμα των διαδοχικών ποσοστών πρωτογαμηλιότητας κατά ηλικία και προσμετράται ανάμεσα στα 15 και 50 έτη (ηλικία που διανύουν τα άτομα της γενεάς αυτής τέμνοντας διαδοχικά ημερολογιακά έτη).

 

Φ

Φυσική αύξηση

Μεταβολή του συνόλου ενός πληθυσμού κατά τη διάρκεια μιας περιόδου, ως αποτέλεσμα του ισοζυγίου των γεννήσεων και των θανάτων. Η φυσική αύξηση δύναται να εκφρασθεί σε απόλυτα μεγέθη η επί τις χιλίοις, ως διαφορά ανάμεσα στον αδρό δείκτη γεννητικότητας  και στον αδρό δείκτη θνησιμότητας.